— Det var det siste eg gjorde det halvåret, i alle fall på fotballbana, seier Augestad.

Han ligg i senga på Lærdal sjukehus. Om ein times tid skal kan trillast inn på operasjonsstova for å få nytt kne. Nesten 20 år har gått sidan den stygge taklinga som gjorde at korsbandet i kneet rauk. Old boys-oppgjeret er årsaka til at han no er innlagt på ortopediklinikken i Lærdal for å få kneprotese.

Fotball er lidenskapen for 62-åringen. Augestad har rekna seg fram til å ha spelt kring 2000 kampar frå gutedagane til han avslutta som old boys 16. november 2004. For sjølv om korsbandet rauk, heldt han fram på fotballbana: - Legen som skal operere sa det var heilt utruleg at eg hadde greidd å spele fotball med ei slikt kne.

Proteststorm

På operasjonsstova i Lærdal førebur legen som skal operere, Truls Jellestad, og resten av operasjonsteamet seg til dagens andre inngrep. Om to timar skal Åke Augestad ha fått nytt kne. Det skal skje ved hjelp av knipetenger, boremaskiner og stikksager, men også avansert datautstyr. Ortopeden brukar pc for å berekne nøyaktig plassering av protesen. Datastyringa fører til enklare operasjonar enn tradisjonell ortopedi. Pasientane får mindre smerter etterpå, og opptreningsperioden blir kortare.

Jellestad lærte metoden då han praktiserte i Tyskland. I utlandet har denne måten å operere på vore vanleg i mange år. Då overlegen i Lærdal flytta tilbake til heimlandet, tok han kunnskapen med seg. Lenge var ortopediklinikken i Lærdal den einaste i landet som opererte på denne måten. Men dei overtydande resultata gjer at fleire sjukehus investerer i utstyr, og sender ortopedane på kurs.

— Vi snakkar om kring ti sjukehus som anten alt er i gang, eller skal starte.

Som å sigle med GPS

Hender er vaska i sprit, utstyr er desinfisert. Åke Augestad ligg på operasjonsbordet. Han kan vere i den siste gruppa pasientar som blir operert ved Ortopediklinikk Lærdal. Helse Førde har avgjort å leggje ned klinikken.

Ortopedisatsinga i Lærdal kom i stand for å redusere ekstremt lange ventelister på slike operasjonar på Vestlandet. Suksessen har vore stor. Jungeltelegrafen har gått. Årleg har det blitt utført kring 400 proteseoperasjonar i Lærdal. Tyngda av pasientane har vore vestlendingar, men folk frå alle landsdelar har funne vegen til Indre Sogn. Til og med ei kvinne busett i Spania, tok turen.

No er køane på Vestlandet nede på landssnittet, og Helse Førde skal spare pengar. Statsråd Sylvia Brustad skal ha budsjettet i balanse. Som eitt av fleire tiltak har Helse Førde svinga øksa over ortopedien. Klinikken skal leggjast ned frå 1. oktober.

Avgjerda har ført til ein proteststorm. Lesarinnlegg etter lesarinnlegg har stått på trykk i lokalaviser og Bergens Tidende. Pasientar med vellukka operasjonar bak seg, har gått ut med kraftfull støtte.

— Det er veldig kjekt. Og ingen må tru at vi har bedt om dette engasjementet. Dei som har skrive i avisene har gjort det på eige initiativ, seier fysioterapeut Rita Lysne. Ho arbeider med rehabilitering på klinikken. I tillegg til operasjon får pasientane eit tilbod om intensiv opptrening i etterkant. Normalt ligg kvar pasient 14 dagar på sjukehuset.

Sendar i legg og lår

Overlegen står klar med boren i handa:

— Det vi skal gjere først, er å setje inn sendarar i foten, forklarar Jellestad.

Frå sensorane samlar pc-en inn informasjon om Åke Augestads anatomi i området i og rundt kneet. Basert på opplysningane viser datamaskina kvar protesen skal sitje.

— Dette er omtrent som å sigle med GPS. Datautstyret viser kvar du er og kvar du skal for å nå målet. Men du må sjølv heise segl og styre skuta.

Pc-en ved operasjonsbenken er eit navigasjonsutstyr. Ortopedi er framleis handverk, men datamaskina gjev elektronisk rettleiing. Det gjer plasseringa av protesen meir nøyaktig, og pasienten kjem raskare til hektene.

  • Det viktigaste med eit kunstig ledd er at det står korrekt. Ein bom på berre få grader vil ha stor betydning, seier legen.

Huda er fjerna. Kneskåla løfta opp. No er det rett inn på reine kneet. Der er det berre bein. All brusk er vekke. Truls Jellestad borar og sagar. Med meisel og tang fjernar doktoren nytt bein som har vakse fram i det skadde kneet. Operasjonsstova i Lærdal minner mest om ei snikkarbu. Ikkje noko for sarte sjeler.

Pasienten har teke seg ein blund. Då han lear på armane, er anestesisjukepleiaren på pletten. Augestad slår opp auga. Etter å ha summa seg litt, kjem spørsmålet:

— Har du teke til å sage no, Jellestad?

— Ja, du høyrer vel det. Korleis har du det?

— Eg har det heilt fint eg. Dette er som å liggje på ei strand i syden. Korleis ser kneet ut?

— Veldig dårleg. Hadde du vore ein bil, ville du blitt avskilta på staden. Men vi skal få eit bra resultat.

Overflødige

Omtrent samstundes med at Augestad la seg under kniven, fekk Ortopediklinikk Lærdal fått ein ny sjanse. Helsedepartementet har instruert Helse Vest i å sjå på saka.

— Vi er ein stor del av årsak til at ventetida har gått vesentleg ned både i Helse Bergen og Helse Førde, seier Jellestad.

— Har klinikken gjort seg sjølv overflødig?

— Vi meiner ikkje det. Ventelistene er ikkje null. Talet på eldre vil dessutan auke drastisk dei neste 15-20 åra. Det finst studiar som konkluderer med at trongen for protesekirurgi kan bli dobla berre innan to år.

6. september kjem nedlegginga fram for styret i Helse Vest. Til då må dei 31 tilsette ved klinikken sveve i uvisse. Det er tungt for mange.

— Vi håpar at dei utgreiingar som skal gjerast no, vil føre til at vurderingane blir annleis.

På operasjonsbordet slår overlegen den nye kneprotesen på plass med rå muskelkraft.

— Dette har vore ein omfattande operasjon. Kneet var svært skadd, konstaterer Truls Jellestad.

Få med meg å gjere

To dagar etter inngrepet får vi tak i Åke Augestad på telefon frå sjukesenga i Lærdal.

— Om eg er fornøgd? Eg er meir enn fornøgd. Forma er betre enn best. På ein skala frå 1 til 10 er eg no på 12, hevdar han.

Opptreninga er i full gang. Alt dagen etter var han oppe og gjekk med preikestol.

— Sjølvsagt kvir du deg til ein såpass stor operasjon. Så opplever eg altså at eg ikkje har smerter etterpå. Eg kan ikkje skryte nok av dette tilbodet. Dei som prøver å avvikle dette, får med meg å gjere.

— Du er klar for fotballkamp nummer 2001?

— Akkurat det veit eg no ikkje.

KLAR FOR OPERASJON: Åke Augestad har sprunge etter ballen for Årstad, Kalandseidet, Brann, Baunehan råd om å operere høgrekneet i Lærdal. FOTO: ØYSTEIN TORHEIM
Øystein Torheim
SNIKKARVERKSTAD: Operasjonssjukepleiar Hanne Zachariassen klargjer utstyret. Når nye protesar skal påplass, minner operasjonsstova på Lærdal om ei snikkarbu. FOTO: ØYSTEIN TORHEIM
Øystein Torheim