Her kan du køyre i kjølvatnet til Dampskibsselskapet Sør-Askøy!

Trafikkmengdene rundt Bergen gjer det uunngåeleg. Ei ny tid for fjordbåtane vil presse seg fram, meiner han.

— Om nokre år er trafikken tilbake. Hurtigbåtar som tar passasjerar, vil få ein renessanse, trur Virkesdal.

Få veit meir om fjordbåtane enn han; historikar, tidlegare tilsett ved Sjøfartsmuseet, og forfattar av ei lang rekkje bøker om sjøtransporten i farvatna våre.

Vill vest på Byfjorden

BT skal følgje ruta til eit lite dampbåtselskap som vaks seg stort, eit selskap tufta på misnøye i 1924. Sør-Askøy var svaret på at Dampskibsselskapet Topdal berre hadde ein dagleg avgang til Bergen. Det enda opp med ferjemonopol etter berre 36 år i drift.

Ruta er kort, men ho var lukrativ. Vi møter Virkesdal på startpunktet, på ei av dei viktigaste kaiane i dampbåttida.

— Eg trur ikkje eg tar munnen for full når eg seier at dampbåtkaien i Strusshamn er ein av dei eldste i Hordaland, seier historikaren.

Kaien vart bygd i 1850-åra. I Strusshamn var det gravplass, og ein hadde behov for kai for å få i land kistene. Mølla i Strusshamn, og etter kvart shoddyfabrikken, trong òg eit godt samband med byen.

— Her var det beinhard konkurranse om passasjerane, seier Virkesdal.

Med nærleiken til Bergen var Askøy eit ideelt mål for dampbåtselskap som ville tene pengar. Før 1948 var det fritt fram å starte ei rute utan konsesjon. Det førte til eit mylder av selskap som slost om dei same reisande.

Bitre feidar

Ein strid mellom Dampskibsselskapet Topdal og Dampskibsselskapet Sør-Askøy enda i Høgsterett.

— Lensmann Anton Jørgensen var dagleg leiar for Topdal og hadde ein avtale med grunneigar Anders Kleppestø om at berre Topdal skulle få gå innom Kleppestø, seier Virkesdal.

Topdal vann i to rettsinstansar, men kontrakten Topdal meinte å ha med Kleppestø, vart kjend ugyldig av Høgsterett. I 1931 måtte Topdal slutte å gå innom Kleppestø.

I Strusshamn prøvde kommunestyret å gje einerett på kaien til Sør-Askøy.

— Men Handelsdepartementet sa nei. Kommunen kunne ikkje utestenge andre selskap frå ein kommunal kai, fortel Virkesdal.

Til slutt måtte Topdal likevel gje opp å trafikkere Askøy.

Tar vare på kulturen

Endå bitrare var striden om kor bilferja skulle gå. Askøy Bilferjeselskap ville ha ferjekai i Florvåg. Sør-Askøy slo seg saman med Askøy Billag og danna Rutelaget Askøy-Bergen. Dei ville ha kai i Kleppestø. I 1955 vann Rutelaget slaget. Resten, som dei seier, er historie.

— Eg er tilflyttar og ugild i denne samanhengen. Men eg merkar at denne striden framleis stikk djupt på Askøy. Kleppestø vann over Florvåg. Det er den gamle bygdekrangelen ein finn overalt, seier Virkesdal.

Han har sjølv brukt mange timar på å pusse opp båtar som "Stord I".

— Det handlar om å ta vare på noko av kulturen vår. Dampbåttida var viktig. 50 prosent av askøyværingane må i dag over brua for å tene sitt brød. For nokre tiår sidan hadde oppimot 65 prosent arbeidsplassen sin på øya. Dampbåten sytte for at folk kunne ferdast og frakte varer frå fabrikkane. Men overgangen til veg var uunngåeleg. Ting kan ikkje vare evig, veit du.

Tidlegare artiklar i serien:

STRID: Det var kamp om å få leggje til kai i Strusshamn. Sør-Askøy fekk eineretten, men Handelsdepartementet overstyrte kommunen. Her er "Activ" ved kai cirka 1935. FOTO: Biletsamlinga, UiB
TAPTE: Topdal-selskapet fekk kritikk for få avgangar. Dei tapte til slutt kampen mot Sør-Askøy. Her er "Topdal" ved Nøstekaien like før første verdskrigen. FOTO: Biletsamlinga, UiB