Blant det som ligg fast etter klimaforliket denne veka, er målet om at to tredjedelar av dei norske utsleppskutta skal gjerast på heimebane. Samtidig er brorparten av bedriftene som slepp ut CO2 her til lands underlagt kvoteplikt. Det betyr at dei kan velje om dei vil kutte i eigne utslepp, eller om dei vil kjøpe klimakvotar i det europeiske klimakvotesystemet (ETS).

Krise gir prisras

No spår ein førebels upublisert rapport frå miljøorganisasjonen Sandbag at det vil vere alt for mange kvotar tilgjengeleg i ETS fram mot 2020. Resultatet vil bli låge kvoteprisar og dermed små insentiv for utsleppsreduserande tiltak.

Alt i dag er kvoteprisane svært låge. Hovudgrunnen er at etterspørselen har vore langt mindre enn venta då systemet vart laga. Den økonomiske krisa i Europa var ikkje med i prognosane. Industriproduksjonen har gått ned, og CO2-utsleppa har dermed ikkje auka slik som venta. Som eit resultat har mange bedrifter fått fleire kvotar enn dei har bruk for – kvotar som dei kan selje.

Det har i det siste også kome mange fleire kvotar frå klimatiltak i utviklingsland – såkalla CDM-kvotar – enn først venta.

40 gonger norske utslepp

— Vi meiner det vil vere 2,2 milliardar fleire kvotar i marknaden i 2008–2020 enn føresett då systemet vart laga, seier Damien Morris, rådgjevar og kvotespesialist i Sandbag. Kvar kvote gir rett til å sleppe ut eitt tonn CO2. 2,2 milliardar tonn CO2 er meir enn 40 gonger.

Morris meiner eit drastisk kutt i talet på tilgjengelege kvotar er det einaste som kan berge situasjonen. Men i kriseramma EU-land er høge karbonprisar alt anna enn forlokkande.

For det norske målet om at to tredjedelar av utsleppskutta skal skje i Noreg, er låge prisar dårleg nytt. Frå neste år vil ca. halvparten av dei samla norske utsleppa vere del av det europeiske kvotesystemet. Den kraftkrevjande industrien, olje- og gassindustrien og luftfarten er blant sektorar som blir omfatta. Dei står fritt til å kjøpe seg fri frå utsleppskutt i eiga verksemd ved å handle i kvotesystemet.

- Største svindel

— På grunn av denne utviklinga kan olje- og kolindustrien berre kjøre på. Kvotesystemet fører oss i heilt feil retning, og gjer at vi ikkje får investert i rein teknologi. Ideen om at kvotesystemet er den mest kostnadseffektive måten å få gjennomført klimatiltak på, stemmer ikkje. Dette er vår tids største svindel. Systemet fungerer ikkje, seier Thomas Palm, rådgjevar i miljøstiftinga Zero.

Statssekretær Kjetil Lund (Ap) i Finansdepartementet seier at det i EU no går føre seg ein diskusjon om å redusere talet på kvotar, for slik å få opp prisane. Dette er ein viktig diskusjon som vi støttar, seier han.

— Det er dessutan ei utbreidd misforståing at låge kvoteprisar får utsleppa til å auke. Kvotesystemet set eit tak. Det er lågare utslepp som fører til lågare prisar, seier Lund.

— Men låge prisar gir samtidig færre insentiv til bedriftene om å kutte?

— Ja, det er rett. Samtidig skal vi vere forsiktige med å spå om kvoteprisane ti år fram i tid. Dei har variert kraftig. Vi skal også ha respekt for at mange land i Europa er inne i den djupaste krisa på mange tiår, og at dei har eit anna perspektiv på spørsmålet om kvotepris enn vi har, seier Lund.

- Systemet er ein realitet

Statssekretæren håpar at det nye teknologifondet og andre tiltak som ligg inne i klimaforliket skal få norske bedrifter til å utvikle og investere i ny teknologi som gjer at dei slepp ut mindre klimagass.

Anders Bjartnes, dagleg leiar i Norsk Klimastiftelse, har uansett dårleg tru på at målet om to tredjedels kutt på heimebane vil bli nådd.

— Då måtte vi hatt ein mykje høgare kvotepris, seier Bjartnes.