Høg sjøtemperatur i vinter og mykje oppdrettslaks å beite på har gitt lakselusa uvanleg gode vekstvilkår, så gode at oppdrettarane ikkje har greidd å halde lusemengda under kontroll i vår.
- Det er den mest sannsynlege forklaringa. Grunnen til at det kan bli utløyst på denne måten er det veldig store talet på vertar (sjå grafikk, red. merknad) du har i fjordane. Når då temperaturen er så høg klarer ikkje oppdrettarane å få ned talet på lakselus slik dei har greidd før om åra, seier forskar Steinar Kålås i konsulentselskapet Rådgivende Biologer.
Kålås er nettopp attende frå ein omfattande inspeksjonsrunde i elvane. Situasjonen er dårleg frå Sunnfjord til Ryfylke.
- Det vi såg sist vi var ute tyder på at situasjonen er like ille som i 1999 og 2000. Då vart store deler av lakse- og sjøaurebestanden skadd, seier Kålås.
Nedtur i Granvin 21 fisk på ein dag som tolvåring utløyste ein fiskefeber hos Sven-Helge Pedersen (53), som ikkje tok slutt før lakselus frå oppdrettsnæringa nesten tok knekken på alt fiske i Granvinvassdraget, tidlegare ei av dei beste sjøaureelvane i Noreg.
Pedersen hengde fiskestonga på veggen, men slapp aldri taket i lidenskapen. Han er leiar i både Hardangerfjord Villfisklag og Granvin Fiskarlag, begge organisasjonar som jobbar for sportsfisket i elvane.
Etter at oppdrettarane i Hardanger skipa Hardanger Fiskehelsenettverk, for å samordne kampen mot lakselus, har Pedersen gradvis sett mindre omfattande luseåtak på sjøauren.
Men for tre veker sidan såg han noko fortvilande. Den vesle sjøauren som i mai sumde ut i fjorden for å beite der heile sommaren vende attende i aukande mengder og kunne observerast i osen med tydelege skader etter lakselus.
Dette er ein tydeleg fluktreaksjon. Lakselus toler ikkje ferskvatn og fisken vender attende til elva for å kome unna luseplaga.
Skremde oppdrettarar Hardanger Fiskehelsenettverk fekk i oktober 2005 miljøvernprisen frå Hordaland Fylkeskommune for innsatsen for å halde lakselusa i sjakk. Fiskehelsenettverket samordnar oppdrettarane sitt anti-lausarbeid, og er ein modell for anti-lausarbeidet også i andre område.
Fram til utgangen av april såg det bra ut, men så blomstrar lusemengda opp, fortel koordinator Ragnhild Malkenes i Hardanger Fiskehelsenettverk.
I byrjinga av juni var lusemengda fire gangar så høg som tilsvarande periode i fjor, og så stor at fiskehelsenettverket er usikker på om leppefisken - som vert sett ut i oppdrettsanlegga for å beite på lakselusa - greier å halde lusemengda i sjakk gjennom sommaren.
Malkenes meiner det for tidleg svare på om oppdrettarane har mist kontrollen før ein kan måle kva verknad leppefisken har.
Framveksten av oppdrettsnæringa har gitt lusa ein kolossal auke i næringsgrunnlaget
Luseåtak er dødeleg i store mengder både for laks og sjøaure, og lakselusa vert rekna som eit av dei alvorlegaste trugsmåla mot dei ville fiskestammane.
For villaksen er den kritiske perioden når laksesmolten (ungfisk) om våren vandrar til havs for å vekse seg stor. Ti lus er rekna som nok til å ta livet av fisken
For sjøauren, som ikkje dreg til havs, men beitar i fjordane er lusa eit problem i heile perioden der fisken er ute i fjorden
Oppdrettarane bruker gift i fôret eller kjemiske bad for å ta livet av lakselusa. Leppefisk, som et lakselus, blir også sett ut i oppdrettsanlegg
