STORTINGSKANDIDAT og leiar i Oslo Høyre, Michael Tetzschner, fører ein heroisk kamp for å fråta Finnmark to av fylkets fire stortingsrepresentantar. Tetzschner har rekna ut det alle veit, nemleg at vi har 19 valkrinsar, og at røystetalet bak kvar stortingsrepresentant varierer frå fylke til fylke. Også Sogn og Fjordane sender – ut frå Tetzschners matematiske demokrati – fleire folk til Løvebakken enn dei strengt tatt har dekning for i folketalet. «Ein mann – ei røyst» er Tetzschners mantra, og det er eit godt prinsipp. Det forunderlege er at han tek opp denne kampen få år etter at Stortinget vedtok ei lovendring som langt på veg imøtekjem Tetzschners krav. På grensa til det komiske blir det når han dreg inn Nelson Mandela og kampen mot apartheid som viktige premiss i felttoget mot ei norsk valordning som favoriserer ein del distrikt utanfor Oslo.
TETZSCHNER ER IKKJE åleine, det må seiast. Tankane hans gjennomsyrer deler av tilrådinga frå Vallovutvalet av 1997, som avslutta arbeidet sitt i januar 2001. Men stadig har vi folk som argumenterer for at dei fjernaste utkantane, i demokratiets namn, blir tilgodesette med ein liten bonus. Det kan jo tenkjast at Finnmark treng ein liten ekstrakvote på Stortinget for å gjera seg gjeldande i styre og stell. Finnmarkingar flest har ein lang veg om dei vil påverka ei avgjerd i hovudstaden. Dei som bur i Oslo/Akershus har det av gode grunnar monaleg lettare. Det er der storting og styringsverk held til, og det er der alle tunge institusjonar er samla. Så kva er det Michael Tetzschner syt etter?
PRINSIPPET HANS om rettferd kan ikkje utan vidare avvisast. I tillegg har han fått det føre seg at om alle røyster talde likt, ville landet sloppe unna den raudgrøne regjeringa. Det er naturlegvis – om det hadde vore rett – ein god grunn til å ta opp saka. Men her blandar Tetzschner korta. For rett nok er det fleire røyster bak ein stortingsrepresentant frå Oslo enn bak ein frå Finnmark. Men det finst høgrefolk i Finnmark og, så lite tyder på at dette får noko å seia for den politiske samansetninga av Stortinget.
Heilt frå 1814 har den norske valordninga lagt til grunn at utkantane skal ha sterkare representasjon enn sentrale strok. «It goes without saying» må eidsvollsmennene ha tenkt, for prinsippet er knapt grunngjeve. Ånda i den såkalla «bondeparagrafen» har seinare styrt den norske valordninga. Det dei færraste veit er at bondeparagrafen – som sa at byane skulle ha ein tredel av Stortinget og distrikta to tredelar – i mange år sikra byane ein sterk overrepresentasjon.
MED AUKANDE URBANISERING vart det omvendt. Paragrafen vart etter mykje strid oppheva i 1952, då fylka vart gjort til valkrinsar. 20 år seinare vart fylke nummer 13, Bergen, avvikla og innlemma i Hordaland. I 1989 fekk vi åtte såkalla utjamningsmandat, som i første rekkje gjekk til underrepresenterte valkrinsar som Oslo og Akershus.
Det er tungvint å måtta endra Grunnlova, seinare vallova, kvar gong folkeflyttinga tilseier ein revisjon. Dette var ei av utfordringane for Vallovutvalet av 1997. Utvalet godtok at grunnane for å gje utkantane sterkare representasjon, ikkje står like sterkt som før. Medlemmene viste til at også grunnlovsendringa i 1972 prøvde å modifisera bondeparagrafens desentraliserande prinsipp.
Men Stein Rokkans tese om motsetninga mellom sentrum og periferi er ikkje heilt gitt på båten. Utvalet fann rett nok at svenskane klarar seg utan slik utkantpremiering. På den andre sida har danskane ei lita aning utkantprinsipp i si valordning, som sikrar at heile landet er rimeleg godt representert i Folketinget.
DAGENS NORSKE VALORDNING er basert på Vallovutvalets konklusjonar, som gav 19 utjamningsmandat – eitt frå kvart fylke. Partia får sine utjamningsmandat i fylke der dei ligg nært til å vinna eit ekstra ordinært mandat.
Den såkalla arealfaktoren (1,8), som premierer fylke med stort areal og lite folk, følgde med på lasset. Faktoren er ikkje tilfeldig vald, men tvert om basert på tungt historisk materiale. Dette vil framleis gje Finnmark og andre grisgrendte utkantar ein viss fordel.
Men viktigaste endringa er at vi no har fått ei valordning som er dynamisk, der endringar i busetjingsmønsteret skal fangast opp gjennom ein revisjon kvart åttande år. Fylke med minkande folketal kan missa mandat, medan fylke på stigande kurs får fleire. Det fører oss litt etter litt inn på den vegen Michael Tetzschner meiner vi skal gå. Og – OBS – valforskar Bernt Aardal har alt forskottert at Sogn og Fjordane står i fare for å missa eit stortingsmandat ved valet i 2013.
KOMMENTARER Våre regler