Det var meir av naud enn av lyst at norske politikarar i 1905 importerte ein dansk sjøoffiser og gjorde han til konge i Noreg. Men oppgjeret med svenskane - og lausrivinga frå unionen - trong å bli rotfesta. Den vesle nasjonen trong legitimitet i folket, og folket ville ha konge. I tillegg laut nordmennene sikra seg støtte frå stormaktene. På det grunnlaget fall republikken. Den danske sjøoffiseren var gift med dottera til Edward VII - og det kunne koma vel med å ha Storbritannia med på det norske laget. Så norske republikanarar fallerte på prinsippa i nasjonens interesse, og skaffa landet ein dansk prins. Men statsminister Christian Michelsen ville at den nye kongen skulle veta sin plass. Straks han viste teikn til eigenrådig framferd, og ville vera herre i eige hus, fekk han følgjande kommentar frå statsminister Michelsen:
«Jeg har sat ham på tronen, og kan sende ham hjem igjen».
Det er ei fascinerande historie Tor Bomann-Larsen gir oss innblikk i, når no tredje bandet i kongssoga hans ligg på bordet.
«Vintertronen» tek til med det unge parets møte med eit kaldt vinterland. Det var kaldt på fleire vis. Dette møtet kunne blitt endå kaldare dersom kongen og dronninga ikkje hadde hatt Fridtjof Nansen som velvillig og kunnig omvisar i snølandet. Nansen tok gjerne på seg å læra kongeparet opp i det norske, med skisport som nøkkel til å tyda koden. Nansen skulle, på ulike postar, verta ein nyttig mann for kong Haakon og kona hans.
Kva var kongens rolle?
Men dei kom til Noreg i ei tid då kongedømma mange stader famla for å finna fotfeste i ei ny tid. Parlamentarismen var på frammarsj, utan at det var definitivt avklåra korleis maktkampen kom til å enda. I Noregs tilfelle vart det straks klårt at landets statsminister, Christian Michelsen, laut ta på seg å driva vaksenopplæring av den nye kongen. Michelsen hadde notert seg at kong Haakon «var uklar over sin stilling som konstitutionell konge». På dette tidspunktet var jamvel tsaren av Russland å sjå på som konstitusjonell monark, og - skriv Bomann-Larsen - omgrepet gav rom for alle monarkiske variantar til venstre for eineveldet.
Då det skulle utnemnast ny sjef for marinebasen i Horten ville somme ha ein militær leiar. Andre - mellom dei Christian Michelsen - ville ha ein sivil. Michelsen var i mindretal, og fekk følgje av kongen. «Det kan ikke Deres Majestet gjøre», korrigerte Michelsen, «D.M. må følge flertallet». Slik vart det. Men det var fleire gonger at majesteten fekk korreks av Christian Michelsen, som i perioden 1905-07 var særs kritisk til at kongen skulle ha andre enn reint symbolske plikter. Difor var det, slik Michelsen såg det, til inga nytte at kongen tok til å studera teologi før utnemninga av ein professor i systematisk teologi ved Universitetet i Oslo. Dette hadde majesteten sterke meiningar om, men Michelsen laut fortelja han at dette «hadde han ikke noget med». Men Michelsen fallerte som republikanar etter som åra gjekk.
Michelsen - mann for si tid
Bomann-Larsen skildrar på ein framifrå måte korleis denne maktkampen - der kongen heile tida gjekk på nye nederlag - førte til at kong Haakon kom i tankar om korvidt dette var ei meiningsfull stilling. Bomann-Larsen skriv godt også om andre sider ved kongedømmet - og det politiske livet - og smuglar inn små perfiditetar som gjer lesinga til ei lyst. Med relevante avstikkarar til Tyskland, England, Frankrike og Russland - pluss naturlegvis broderfolka i sør og aust - får vi godt innblikk i korleis kongehusa via slekt og giftarmål var bundne saman. Dei fleste var representert på kroningshøgtida i Trondheim, der hotellfasilitetane var så sparsame at gjestene laut koma i eigne skip, som dei kunne overnatta i.
Boka dokumenterer svært tydeleg at Christian Michelsen var ein mann for si tid - det vil seia 1905-1907. Etterpå skulle han få lite å seia, og kanskje var det like greitt. Andre menn måtte ta over. Men kompetansestriden heldt fram, og Gunnar Knudsen var i så måte ein streng herre. Han hadde gått ut av regjeringa Michelsen fordi han var republikanar, og hadde ei rekkje oppgjer med kong Haakon.
Til slutt gjekk det så langt at kongen i fullt alvor tenkte på å abdisera. Det heldt på å renna over for han då Stortinget nekta han å sanksjonera den grunnlovsendringa som sa at kongen for ettertida ikkje skulle sanksjonera grunnlovsendringar. Men det godtok han. Verre var det at Gunnar Knudsen & Co ville avskaffa ordensvesenet og fråta han retten til å dela ut St. Olavs orden. Det meinte kongen ville degradera han i dei andre europeiske kongehusa.
Bomann-Larsen driv med historieskriving av ypperste merke. Vi blir godt kjende med personane, men utan at persongalleriet kjem i vegen for dei politiske dimensjonane. Tidvis sit vi med ei kjensle av at den danske prinsen var lokka til vinterlandet i nord på premissar han ikkje heilt hadde forstått.
Men ein ting forstod den importerte sjøoffiseren - at det neppe var grunn til å frykta åtak frå Sverige. Difor var han meir oppteken av å byggja ut eit sjøforsvar i sør og vest enn nye festningar mot aust.
KOMMENTARER Våre regler