C. J. Hambro takka aldri ja til å sitja i regjering. Det gjorde ikkje Sivert Nielsen heller, ikkje Guttorm Hansen, og absolutt ikkje Martin Tranmæl. Likevel var dei menneske som sette merke på Noregssoga meir enn buntevis av statsrådar. Men knapt nokon har skapt historie slik som Bent Røiseland gjorde det — fordi det var i hans tid landet vart omskapt frå ende til annan. Den høgste formelle posisjon som Bent Røiseland tok på seg, var vervet som lagtingspresident. Kåre Willoch meiner framleis at Røiseland burde vorte statsminister i 1965, og Willoch har med år og alder vorten ein klok mann - han var ikkje alltid det.

Olav Garvik, Jens Vetland og Marianne Røiseland har skrive bok om Bent Røiseland («Røiseland - statsministeren som vi ikkje fekk», Vigmostad & Bjørke forlag). Rettare er det kanskje å seia at dei tre har skrive boka om Bent Røiseland. For om det har vore skrive mykje og mangt om parlamentarikaren og venstreleiaren, så har det vore knytt til menneske og hendingar. Bent Røiseland fortente meir, for det var mennesket , heilskapen, som er det medrivande med denne første politiske fjernsynsstjerna som vi fekk her i landet, endå han var milevis frå alt det som i dag skapar «TV-kjendisen».

Hausten 1962 sette sjømannsprest og domprost Johan Iversen i gang ein serie med kveldsmøte i domkyrkja si. Ein kveld var gjestetalaren Bent Røiseland, og den vesle salen var stuvande full av menneske som så visst ikkje bruka å springa beina av seg etter. Ikkje var dei venstrefolk heller, men dei trudde at Røiseland etter nokre velvalde gudsord ville bruka kvelden til snakka om likt og ulikt i det politiske livet.

Han gjorde ikkje det. Etter «ein høveleg song», falda Røiseland hendene og bad ei bøn, fann seg eit ord han likte og held oppbygging både vel og lenge. Eg veit ikkje kva eg skal samanlikna med, kanskje var det då paven drog til Trondheim og heldt ei preik som minna til forveksling om det vestlandske emissærar kom med på bedehuset i mørke haustkveldar.

Røiseland var han som var kristen både heime og på reise i utlandet, som han ein gong sa med brodd til ein som la heimetrua frå seg i passkontrollen. Han var bonden som hadde levd av garden si, som han sa til ein buldrande landbrukspolitikar aom visste betre enn bønder kva som tente dei. Det var fråhaldsmannen som brukte den fine julekonjakken frå utanlandske ambassadar til å smøra hesten på beina med. Det var pietisten som ikkje ville vera med når venen hans, kyrkjeminister Kjell Bondevik, ville ta frå skulen retten til å velja «annan høveleg song» i staden for salme når skuledagen skulle ta til - for Røiseland ville ha rett til å syngja «Mellom bakkar og berg» når det skulle vera. Likevel: Han likte nok best når dei song «No livnar det i lundar», for det var både salme og høveleg song, serleg ein vårdag!

Olav Garvik , Jens Vetland og Marianne Røiseland er sjølvsagt altfor unge. Jens Vetland er ikkje berre nypensjonert redaktør i Fædrelandsvennen, han tente mykje av si tid i Mandal, og Mandal var Røiselands by. Olav Garvik er ein av desse merkelege unge som har greidd å leva med notid og fortid i harmonisk samliv, endå han enno var i læretida si då han følgde etter Bent Røiseland som rusla med skuleveska si ut av møtelokalet då Venstre splitta seg på Røros. Marianne Røiseland er barnebarn til Bent, småjenta som vinka til bestefar på fjernsynet og var på gråten då han ikkje vinka tilbake til henne.

Men det er ingen fare med å la desse tre teikna portrettet. Dei veit det meste, og dei forstår endå meir, dei har med seg både hovud og hjarte i det dei skriv i boka.

Dei som visste det meste, og forstod tilsvarande mindre, var dei som var unge av år, men gamle av tanke, i den tida då Bent Røiseland sleit mest for å halda liv i det han brann mest av alt for, dei sosialliberale tradisjonane, den folkelege motkulturen som heldt på å verta knust mellom dei store møllesteinane i overgangen mellom 1950- og 1960-talet, det maktglade Arbeidarpartiet på den eine sida, det arrogante høgre på den andre. ýVår litle/vesle partiformann!ý sa ein av dei yngste og mest åndsgamle av dei, oppavla i studentvenstrelaget der egoet vaks i omvendt proporsjon med medlemstalet.

C. J. Hambro , Sivert Nielsen, Guttorm Hansen og framfor alt Bent Røiseland, var parlamentarikarane , dei som la meir i ordet enn Johan Sverdrup nokon gong hadde meint med uttrykket «all makt i denne sal». Bent Røiseland hadde det nok verst av dei alle, for han kom til å leva i ei tid då Stortinget knapt hadde større funksjon enn det øvste Sovjet - almakta låg i partiet, i regjeringa og i utruleg grad hjå dei unge flinkisane, ekspertane og byråkratane som nappa med seg ei raud partibok på karrierevegen oppover. «Vår oppgåve er å forsvara det ein sekretær i departementet har funne på!» sukka ein trugen arbeidarpartimann i velmaktsåra. «Vi skal avlusa partiet» var det første Trygve Bratteli sa då han såg det sosialdemokratiske partihuset liggja i grus etter valnederlaget i 1965.

Det er mange måtar å sjå tragedien i 1972 på, då Venstre var eit lag i like stor oppløysing som førstelaget til Sportsklubben Brann ved inngangen til sesongen 2003. Men sjølve kjernen i tragedien var dette at ein fløy hadde makta i partiet, den andre i stortingsgruppa. Det var då parlamentarikaren Bent Røiseland måtte gjera det grunnleggjande valet: Dei som sat på Stortinget, var ikkje partifunksjonærar, dei var valde av folket. Over alle partiomsyn låg den plikta dei hadde overfor dei mange som berre hadde røystesetelen å verja seg med, dei som aldri kom innanfor det elitemiljøet der partitoppar, pressgrupperepresentantar og byråkratar rådde.

På ein måte var det folkestyret som veik for partiveldet då gamle Røiseland (med 70-årsdagen like bak seg) stappa papira i veska og rusla ut av gymnastikksalen på Røros.

I Gerhardsen-tida, då velmakt vart til allmakt for parti og regjering, var det triveleg å vera opposisjon. Dei trong ikkje uroa seg over at politikk kunne verta alvor og ansvar, dei visste at dei skulle fordela mellom seg dei 50 prosentane som Arbeiderpartiet ikkje hadde bruk for. Små veljarflokkar skifta frå den eine til den andre, og i kvart parti kunne fløyar, grupper og einskildpersonar intrigera kvarandre i hel utan det fekk konsekvensar for landet.

For eit vake og varmt menneske på den «gale sida» i politikken må det ha vore ei liding å sitja som tilskodar til at landet vart meir omskapt enn nokon gong i heile den lange historia. Partispelet var så inderleg uviktig i tider då Norge fann sin plass i det demokratiske Atlanterhavssamfunnet, då eit nytt og folkestyrt Europa reiste seg av ruinane etter to verdskrigar, då det gamle armodssamfunnet vart avløyst av ein ny velstand som vart brukt til å skapa tryggleik og sosial rettferd, då dei som ville vera med på dette storverket, ikkje hadde annan arbeidsstad å å søkja til enn Arbeidarpartiet.

Denne boka er ei forteljing, ikkje ein analyse av politiske prosessar, og takk alle gode makter for det. Det er forteljinga om ein heiebonde som ville det meste, ville skapa på nytt eit «kristeleg bondevenstre», som inderleg ønskte seg samling i sentrum før det var for seint, som vart den første tv-stjerna endå han var så umogeleg som ein kunne få han, som såg velferdsstaten fullførd med folketrygda, og opplevde at Nordsjøen vart rikdomskjelda - endå partifelle Gunnar Garbo trudde så lite på rikdomane i havet at han ville gje bort heile stasen til FN. Partiet hans løyste seg opp - men nokre år seinare fekk landet ei sentrumsregjering likevel.

Statsminister vart han ikkje, og det står det mykje om i boka. Men statsministrar kan ein henta frå kvar grein, det er alltid dei som vil. Røiseland var villig, men han ville ikkje. Same kan det vera. Ein Røiseland, derimot, fødest berre ein gong kvart århundre!

KJARTAN RØDLAND