1. november døydde Nils-Aslak Valkeapää på heimreise frå Japan. Han var blåstrupen som song mot sola, og gav mange von og livsglede, skriv John Gustavsen. Han vert gravlagd i dag frå Kåfjord kyrkje.

Nils-Aslak Valkeapää hadde ein intens individuell stemme, men ei kollektiv haldning. Den fyrste boka Terveisiä Lapista skreiv han på finsk «i ungdomleg sinne», og fortel at «i hjarta mitt kvitra blåstrupen, men til tider bles det ein kald vind der». Valkeapää blei kjend i Noreg på 1980-talet. Debutboka blei i 1979 utgjeven på nynorsk, Helsing frå Sameland (omsett av Liv Hatle, Pax forlag).

Dei som vil læra denne multikunstnaren å kjenna, lyt lesa denne boka som ein vegvisar til ei omfattande kunstnargjerning, så stor at sjølv dei som kjende ham enno ikkje har fatta omfanget. I debutboka vende Valkeapää seg fyrst og fremst til eit ikkje-samisk publikum, i ein protest mot dei overgrepa og dei fordomane som han meinte samene blei ramma av.

Valkeapää blei kjend blant samane etter at han i 1968 debuterte med joikeplata Joikuja. I kyrkjelege krinsar såg mange skeivt på kunstnaren. Blant samar som tolererte joiken som kunstform, var det dei som hevda at han øydela den med å nytta instrument til. Men han hadde alt eit program: «Kunstnaren er alltid åleine med sin kunst.» Han var på vakt, og åtvara til og med dei som synte fagnad: «Talarar er det nok av, desse som klappar ein på skuldra, spanderer brennevin og dyttar meiningar og synsmåtar på ein.»

Nils-Aslak Valkepaää blei fødd inn i ein reindriftsfamilie 23. mars 1943, med mor frå Kautokeino og far frå svensk Sápmi. Han busette seg som vaksen på den smale armen av Finland som kiler seg mellom Noreg og Sverike. Det er vanskeleg å skildra Áillohas som han blei kalla av vener, som kunstnar eller som individ.

Han såg meir på seg sjølv som eit medlem av samfunnet. Han var dessutan medviten om at han kunne spela ein rolle for å gjera storsamfunnet merksam på samane og andre urfolk sin posisjon i verda. Undertrykking og overgrep skaka han opp. Han kunne lett fanga varmen frå eit smil, men også kjenna kulda som herjar som ein storm mellom menneska. Han fann naturen som sin heim, og levde heile tida i nær kontakt med folket vidda. Han snakka med ung og gamal, noterte og teikna. Han kunne arbeide ustoppeleg utan anna klokke enn sola, men også hengi seg til melankolien.

Dei siste leveåra budde han i Skibotn i Troms der han fann roa. Men det fyrste møtet med storsamfunnet hadde vore ei smerteleg erkjenning.

Han skildrar noka av det slik i diktsamlinga Ruoktu váimmus eller Vindens veier slik tittelen lyder i Laila Stien si omsetjing. «De andre gikk til terror/Dannet ring rundt han/Dyttet skolens slåsskjempe på han/hjalp slåsskjempen/la avvikeren ned/Og vil du ha mer juling/skal det være en glede»

Normalt skulle ungguten frå grensetraktene ha følgt huslyden inn i reindrifta. Men tidleg innså han at han passa ikkje inn, han kunne eingong ikkje ta livet av ein rein. Han viste samstundes at han hadde lett for teoretisk kunnskap. For samisk ungdom som ville ha høgara utdanning, var lærarskulen i Kemijärvi det nærmaste ein kom det målet. Fleire finsk-samiske forfattarar har gått her. Men Valkeapää blei aldri lærar, han var og blei kunstnar. Den tradisjonelle yrkesvegen ville berre by på nederlag.

Nils-Aslak Valkeapää hadde det formatet som skulle til for å koma vidare som kunstnar. Han syner i helsingsboka interesse for filosofi, religion og politikk. Han dukka opp på samekonferansar som artist, og fekk stilling som länskunstnar i Lappland, prov på kvalifikasjonar. Etter letta han på vengene, og flaug ut i verda. Her møtte han fyrst og fremst andre urfolk. Han blei kultursekretær i WCIP (World Council of Indigenous People) ut på 70-talet, og hadde ei viktig hand då den fyrste store kunstnarfestivalen for urfolk blei avvikla. Han hevda at samane måtte organisera seg for å vinna respekt hjå styresmaktene og deltok aktivt i skipinga av samiske kunstorganisasjonar. Han var heile tida på vengene, men det var fyrst og fremst poet han var.

Valkeapää var ein mild mann med ei sjeldan utstråling, ein kunstnar som tok alle sansane i bruk. Han fotograferte ei tid mykje, han var ein god teiknar og laga mange måleri. Kanskje var det innan musikken at Valkeapää gjorde det største arbeidet? Han kunne stå på scenen einsam med sin joik og bergta publikum, men han trivdes ekstra godt når han fekk med seg andre musikarar. Han lage fleire LP-plater som i dag er klassikarar innan samisk musikk, og fekk mykje å seie for t.d. kjende samiske musikarar som Mari Boine, Johan A. Bær, Inga Juuso og Wimme Sarri. Han samarbeidde tett med den finske jazzsaxofonisten Seppo Paroni Paakkunainen og perkusjonisten og trekkspelaren Esa Kotilainen.

Saman laga dei nokre ugløymelege musikkstykkje der joik, jazz og finsk folkemusikk gjekk opp i harmonisk eining. Eg trur Valkeapää-kjennaren Harald Gaski har rett når han i Dag og Tid skriv at «Musikken hans var verdsmusikk før omgrepet var funne opp.» (Dag og tid 1.12.01) Valkeapää såg på seg sjølv som ein fugl, noko han får fram i den store dikt-suiten Beaivi Ácházan eller Solen, min far. Blant samane lever myten om at dei er sola sine born. Boka resulterte i eit verk der historiske foto, lyrikk og musikk knytta fortid og notid i hop. Diktaren komponerte eigen musikk til, med lydar frå vind, vatn og fuglesong. Dette omfattande arbeidet er eit monumentalverk i samisk kunsthistorie. Han skriv her:

da jeg var barn undres jeg hvorfor jeg ikke hadde vinger som andre fugler

Valkeapää blei heidra med Nordisk Råds litteraturpris i 1991 for denne boka. Omsetjarane H. Gaski, Jon Todal og Kristina Utsi må ha hatt ein stri jobb med å få naturmetaforane fram, og har nytta både bokmål, nynorsk og svensk. Diktaren er til tider i tvil om sin plass på jorda:

naturen må jo vera blind har late meg òg leva

Då Valkepaää fekk prisen under Nordisk Råd sin sesjon i København, hadde han ikkje gløymt sin politiske misjon. Før han greip ordet, drog han fram eit samisk flagg som han falda ut. Han takka vakkert for prisen, men minna samstundes dei nordiske politikarane om at samene ikkje hadde fått plass som eit sjølvstendig folk i Nordisk Råd. Fleire politikarar i salen senka hovudet. Ti år etterpå er samane framleis ikkje funne verdig ein plass der. Samstundes talar nordiske politikarar, ikkje minst dei norske, om kor viktig det er at urfolka sine rettar vert respekterte. Det siste tiåret skulle bli dramatiske. Valkeapää fekk stadig nye oppgåve, m.a. laga han musikken til og hadde ein av hovudrollane i Nils Gaups sin film Ofelas («Vegvisaren»). I 1993 tok han publikum med storm under festspela i Nord-Noreg der han var festspelkunstnar. Han eksperimenterte med musikken, og fekk for «Fogelsymfonien» (Goasse dusse) Prix Italia. I 1994 hadde han ein stor oppgåve under opninga av Lillehammer OL. Prosjekta stod i kø, reisene var mange, heime og ute. Vinteren 1996 var han på veg heim til garden sin seks mil frå granse mot Noreg. Like før han nådde heim, hamna han i ei trafikkulukke. I timar svevda han mellom liv og daud. Etter månader i sjukesenga, kom han seg på beina. Han var no sterkt engasjert i forlaget DAT der han hadde gjeve ut sine fyrste bøker.

Men stemmen bar ikkje og stutthugsen svikta. Likevel kjempa han seg framover, og gjekk dagleg ei mil og to. Samstundes bygde han hus ved ishavet. Han kom seg, reiste ut med vener og las frå eigne bøker.

Heilt til det siste trudde han på den samiske kunsten som bygde på naturen si eiga form. Han såg med skepsis på sivilisasjonen, og frykta krigen. Han hevda at den samisk kunsten må vera mjuk og ikkje hard, rund og ikkje firkanta, stille og ikkje støyande. I siste intervjuet med NRK Sàmi Radio sa han at han var parat til å døy, han kunne ikkje få oppfylt fleire draumar. Han skreiv ein stad, her omsett av Mia Berner:

Allt är så vackert jag är rädd att åter vackna upp til den grymma värld

Om kvelden 26. november la han seg ned på ein sofa i Helsingfors, sliten etter ein reise til Japan. Han vakna aldri meir.