— Det er klure å få til, seier båtbyggjar Per Tore Meling. Det er knirkande kaldt. Han står krumbøygd og dreg til mutrar. «Granvin» skal få fornya delar av dekket.

I fjæra på Kaldestad, like utanfor Norheimsund sentrum, er kulturvernet grunnlaget for ein stor arbeidsplass. Ei nasjonal satsing på båtpuss skaper aktivitet. Fartøyvernsenteret har fått plass på statsbudsjettet. Lukta av kjølsvin og spillolje, tjøre og kaffi, fersk spon og nybaka brød har lokka kronprinspar og to statsrådar vestover. Den opne verksemda er også ein formidabel turistmagnet som drog 15.000 besøkjande i fjor.

I smia set smed Olgar Neteland fyr på ei gamal T-skjorte, fyrer opp i essa.

— Det er nett som å forma modellkitt seier han, medan jarnet lyser raudt under hammaren. På veggen heng rorbeslag som han har laga til ein færing, og på arbeidsbenken ligg eit nyoverhalt spel til «Mathilde» med nytt treverk og fersk grønmaling.

Tiltak mot arbeidsløysa

— Vi har eit budsjett på 20 millionar kroner. Av desse er fem millionar kroner løyvingar frå det offentlege. Resten må vi tena inn sjølv, seier leiar Nils Moldøen. Og kjeldene til inntening er båtbygging og tiltak for ungdom.

Då eldsjela Torbjørn Kaarbø vart intervjua i BT i 1984, etter å ha fått «Mathilde» til Norheimsund, hadde han to mål: Å redda hardangerjakta, og å skaffa arbeid til arbeidsledig ungdom.

Sidan har verksemda vokse. Frå ein enkel slipp og lokala etter den gamle Solheim Møbelfabrikk til eit stort anlegg med fleire hus og hallar, reperbane, smie, utstillingslokale og kontor. Her er eit fargerikt fellesskap av båtbyggjarar, ungdomsarbeidarar, museumsfolk, smed, reipslagar, administrasjon, sjøfolk til «Mathilde», kokke, lærlingar og ungdomar. Rundt 40 lærlingar har fått fagbrev ved verksemda gjennom åra. Fartøyvernsenteret har faktisk vanskar med å rekruttera nok fagfolk.

Møter folk som glør

— De har ikkje spreidd verksemda for mykje på til dels motstridande tiltak?

— Nei, handverket, drifta av «Mathilde» og museumsdelen heng klart saman. Vi tek ikkje berre vare på gjenstandar, men også på ekspertise og arbeidsmåtar. Eg meiner at også ungdomstiltaket høyrer naturleg med, og har funne ei form som fungerer. Ungdomane bur i familiar i bygda, og får eit skuletilbod i Kvam, samstundes med at dei har ein verkstad her, og får eit variert tilbod på fritida her. Men noko av det viktigaste er at dei møter folk som er glør for noko. Folk som er rusa på arbeidet med båtane. Likeins får handverkarane gjennom møte med desse ungdommane sjå at det er folk som slit på ein annan måte. Det kan vera nyttig det óg. Vi har fått til ei integrering, her er eit klart medvit om at dette er ein organisasjon, seier Nils Moldøen.

Hamp i munnen

I reperbanen er det polarkaldt. Anja Hertzberg står aleine med tynn hamp mellom tennene og meir av same slaget mellom hendene.

— Det skal bli lik i eit segl til ein båt på Åland, seier Anja og vippar øyreklokkene av.

— Kva høyrer du på?

— Syrejazz, flire ho, musealt ukorrekt.

Klokka 12.30 luktar det sursild, sveitte, kaffi, grovbrød og fersk høvelspon. Kokka har dekka bordet og brått er rommet fullt av kystkulturens frontsoldatar. Ei kantine utanom det vanlege som ikkje berre dekkjer til felles førmiddagsmat, her er også graut til frukost klokka ni.

I småbåtavdelinga vert det bygd nye båtar, og reparert gamle. No er det ein seksæring frå Sørfjorden, bygd i 1889, som får nytt liv.

— Halsane skal vera øksa av den siste skarprettaren i fjorden, fortel Inger Willhelmsen Seljestad. Ho er ein av veteranane på bruket, som no har ansvar for turismen. Arne Jostein Jensen står ved ein benk og lappar på noko treverk frå «Mathilde». Skuta må vera ship-shape før ho skal i gang med ein ny sesong med leirskule og tokt av ymse slag. Ved kaien går grovarbeidet med «Granvin» sitt nye dekk medan mahognystøvet legg seg fint i Vikinghallen der det praktfulle lystfartøyet «Faun» får nytt liv. Ein kjempesvær raud Iveco-maskin står klar til å forsyna møbelet med hestekrefter. «Vikingen» ligg ved kai, under eit tak står skøyta «Solstrand» og vert vølt for Flekkefjord museum. Og i Drammen er tre mann frå Fartøyvernsenteret i arbeid med trearbeidet på jarndampbåten D/S «Styrbjørn».

Tannrote og gamal fest

Når ein går slik på området og ser arbeidsstokken til Nils Moldøen i aksjon kjem ein fort i tankar om ein artikkel av Knut Markhus om «Den sublime fartøyvernaren». Her skriv kvemmingen Markhus om ein ny kunde på fargehandelen der han ekspederte: «Odøren inneheld utan tvil tjøre som var eit kjent stoff på Fargehandelen. Men her var også trugande bukear av tobakk, snus, kvitløk, gurkemeie, tannrote og gamal fest. (...) Skjeggete, uflidd og med fleire ringar i øyra kom Norsk Fartøyvern mot meg.»

— Det var kan hende litt skepsis i byrjinga, men haldninga i bygda er totalt snudd dei siste ti åra. No er det stas å jobba her, seier Inger Willhelmsen Seljestad.

Også Nils Moldøen er full av lovord om samarbeidet lokalt. Snart blir det studietur til verdas størst maritime museum, Mystic Seaport, i USA for folk frå heradet, næringslivet og fartøyvernsenteret. Planane er mange for strandpromenade, hamn, regionalt kulturhus og bygging av ein kopi av «Resturationen».

Nils Moldøen har visjonane i orden, medan lærling Torstein Lehmann frå Tyskland handfast bukserar eit spel til «Faun» opp på ei handkjerre. Så lenge rote og rust er til i verda er det arbeid for fartøyvernarane. Ein evig båtpuss.

Vil ikkje inn under Utne

I framlegget til museumsplan for Hordaland er Hardanger Fartøyvernsenter tenkt lagt inn under Hardanger folkemuseum på Utne.

— Dette gir ikkje meining. Vi er ein langt større institusjon enn den institusjonen som då skal administrera oss. Vi må få gjennomslag for at vi er ei sjølvstendig eining, seier Nils Moldøen. Baroniet i Rosendal, Vasskraftmuseet i Tyssedal og Fiskerimuseet i Bergen har fått slik sjølvstendig status.

SOM MODELLKITT: - Jarnet let seg forma som modellkitt, seier smed Olgar Neteland.<p/>FOTO: ARNE NILSEN