- Om berre diktarane på nytt ville bli til det dei eingong skal ha vore: Sjåarar som fortel oss noko om det mogelege. Om dei berre kunne la oss forstå føreåt noko om dei framtidige dygder, noko om purpurglødande stjernebilete og heile det vakre sin Mjølkeveg, kan han for eksempel si, den kompromissløse diktskrivaren i Hauganestova.
Denne karen kaster ikke bort tiden sin på fjas.
I krystallklar visshet om at den er knapp, tiden, pløyer 51-åringen seg gjennom tunge filosofiske og naturvitenskapelige verk, på originalspråk.
I den velfylte bokhyller er verker av store tenkere, som Fr. Nietzche og Heidegger. Han leser heller filosofi enn skjønnlitteratur. Selv nevøen Karl Ove Knausgårds «En tid for alt» må finne seg i at onkelen aldri kom seg lengre enn til side seksten i den prisbelønte beretningen om englenes tid.
- Den er lang, konstaterer Hatløy. Og så sier han ikke mer om den saken.
Men Vesaas har han lest, og tysk-polakken Johannes Bobrowski, tyskeren Gottfried Benn, og selvsagt: Olav H. Hauge. Hauge han betydd alt for Hatløy og hans forfatterskap.
- Det var då eg las Hauge første gongen at eg augna eit svakt håp om sjølv å kunne skrive. Dikta hans omhandla forhold eg sjølv hadde sett. Til dømes elva som dett og dett, sier Hatløy.
Finne koder og spor
Ord av andres, og egne, naturopplevelser, er sterke inspirasjonskilder for forfatteren når han former sine tette, minimalistiske dikt om livet, døden og kjærligheten.
Mer om livet og døden enn om kjærligheten. Han har ikke vært så heldig med den. Kjærligheten vet han lite om, innrømmer han.
Men døden er alltid nærværende i Hatløys diktning, som ikke-eksistens, eller en annen form for eksistens, i et utilgjengelig rom: «Dei bortfarne sine steg/Til å høyre langs strendene/Alle farnes låge prat».
Han er ikke lett tilgjengelig, Hatløy, det er koder og spor i tankeverdenen hans, men når sporet først er funnet, gjelder det å holde fast i det videre på veien. Underfundige dikt, spekket med lun humor kan hjelpe. Som diktet om kuene:
«Så kjem verda fram med kyr/Tunge hovud/Legg dei på skuldrene til selskapspynta folk/Etter istidene; veldig sjølvsikre/Dei berre glor; svinger kjakar att og fram og att og fram/Eg trur dei tykkjer vi er vakre».
Nå lager Hatløy dikt om kråker, fjortende desember skriver han sitt 36. dikt i «Kråkevariasjoner».
Det begynner slik: «flygande svarte blikk kjem frå dalen bak alt. Ei kom flaksande frå sør, ei kom sjanglande fra nord. No slæst dei no, slæst stigande, oppover inni lyse skorsteinsrøyken no. nebb gaper mot nebb, så døden livnar».
Revolusjonær arbeider
Kjartan Hatløy jobbet i femten år på Kværner Kleven skipsverft i Leirvik. Han jobbet, drev småbruk og var revolusjonær. Han visste ikke at det var dikter han skulle bli, og det var først i 1996 han debuterte med «Solreven» som han fikk strålende kritikk for. Det har han fått for sine senere tynne, kresne bøker også. Den siste, «Riket er vårt damti, damti», plukket Dagbladets anmelder Helge Torvund ellevilt begeistret ut som en av de tre beste bøkene han leste i 2005. Han skrev:
«Kjartan Hatløy er ein poet som i liten grad har fått mediemerksemd, og som heller ikkje oppsøker denne, men som har køyrt sitt eige konsekvente løp, og har vorte betre og betre, friare og friare i sin ekstatiske leik med språket. Ein stor og original poet med eit lite nedslagsfelt som i si sjette diktsamling er intenst nærværende og våger å samle lysenergi nok til ein jublaende dans på dødens kistelok. Og får meg til å le av glede!».
- Ei stor ære og sjeldan glede å bli sett, konstaterer Hatløy. 19. desember, dagen Torvunds tre-på-topp-liste sto på prent, ble ekstra kjekk for Hatløy, men han noterer seg med like stor iver at det er bare to dager til «solsnu».
- Dermed byrjar solbanen å stige, og vårkreftene vinn på nytt. Eg melder meg på hos dei. Koplar meg til deira stormektige reise. Eg avgjer at døden berre er motoren som sender meg lukt i ei gledeleg byrjing på noko gildt. Kven kan motbevise det? Kven har bevist at pessimismen har rett? Ingen - og då er det gledelege januarlyset som snart kjem berre: alfa. Omega får eg røyne om ikkje sjå - eller høyre - eller (langt mindre) tenkje, den stund noko (større enn meg?) forlanger ar eg legg inn årane og kan hende delar ut kort av ein annan type, filosoferer Hatløy.
Han bøkser videre i fryd over seindesembersolen, rett over synsranden i sørøst:
- Slik vakker dag burde ein kunne joike om, som en samisk sjaman, mener Hatløy. Man han mestrer ikke joik, føyer han beklagende til. - Korleis skal eg joike den svarte katten som nett dreg så roleg over tunet? Nei, eg får heller lage meg ei vise, ei verdensvise. Som ligg nærare mitt eige folk!
En annen stor begivenhet skulle også vederfare Hatløy i den stille førjulstiden i Hauganestova, stedet han presiserer ikke er mer provinsielt enn Roma eller Berlin.
- 21. desember kom den nye stresslessen inn i stova. Den førre sat eg i i 23 år, beretter han. Han undres: - Kor mange år får eg glede av denne? Det var ein god kamerat som monterte og sparte meg for synet av bruksrettleiinga! Kameraten min hadde ein djup politisk tanke. Han seier oljerikdomen tilhøyrer menneskeheita. Ikkje berre det folket som tilfeldigvis har oljen til nabo. Eg er samd med han i dette! Dette er ein indiansk tanke, og det er ikkje grunnlaust at eg tileigna nyeboka til indianarfolket Nez Perce: Oljen tek vi frå vår moder natur, og dei fleste seier vi skadar henne med å brenne den. Strevsame folk får opp oljen, og arbeidaren er verd si løn, osb. Jau. Men eg og kameraten føreslår å sende 40 prosent av heile oljefondet til å vere i FN sitt rådvelde. Då kunne mykje gjerast, mener Hatløy.
Han setter Bachs «Franske suiter», et musikkverk som står hans hjerte nær, på full styrke mens han filosoferer videre og komponerer sin verdensvise ...
- Eg får kanskje byrje med «Mitt hjerte alltid vanker», så skøyte på med eit utdrag av Bach, kombinere det med Kalle Jularbos valsar og «Opp garden bundne trell» ... Ja ja, det kunne blitt min joik, til ein vakker desemberdag, sier Hatløy.
